„Społeczne laboratorium dziedzictwa żydowskiego” to projekt edukacyjno-artystyczny realizowany w 2025 roku przez Fundację Zapomniane we współpracy z artystami, lokalnymi społecznościami oraz partnerami z Polski i Niemiec. Jego celem było przywrócenie pamięci o zapomnianych miejscach pochówków ofiar Zagłady oraz wypracowanie nowych, włączających i etycznych form upamiętnienia.
Działania projektowe zostały zrealizowane w trzech lokalizacjach: Przegalinach Małych, Pawlichach i Lesie Chodówki – niewielkich miejscowościach i terenach wiejskich, gdzie w czasie II wojny światowej doszło do egzekucji ludności żydowskiej. W każdej z tych lokalizacji przeprowadzono interwencje pamięciowe – artystyczne, krajobrazowe i edukacyjne – angażujące lokalnych mieszkańców w proces odkrywania, rozumienia i upamiętniania miejsc pochówków.
W działania zaangażowani byli żydowscy twórcy i twórczynie z Polski i Niemiec, m.in. Atalya Laufer, Anna Schapiro, Natan Kryszk, Marcin Król, Alex Roth oraz architektka krajobrazu Natalia Budnik. Projekt łączył sztukę współczesną z historią lokalną, pracę z pamięcią z działaniami międzypokoleniowymi i wspólnotowymi. W każdej lokalizacji powstała unikalna forma upamiętnienia – rytuał pamięci, gest krajobrazowy czy dźwiękowa instalacja site-specific – tworzona wspólnie z mieszkańcami.
Projekt pokazał, że możliwe jest budowanie wspólnej, empatycznej pamięci – nie przez stawianie pomników, lecz poprzez działanie, obecność i relację. Jego efektem są nie tylko konkretne interwencje w przestrzeni, ale także więzi, rozmowy i współpraca, które trwale włączyły zapomniane miejsca w lokalne krajobrazy pamięci.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach Programu kulturalnego polskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej 2025 w ramach programu dotacyjnego SYNERGIE.
